است و عالم ظاهر شرح ، متن جمع است و شرح آن تفصيل . و هر يك در نظر خود صادق و صائب است . حكيم سبزوارى در بحث مثل غرر گويد : فذي من المخروط مثل القاعده * و ذاك نقطة لكلّ واجده چه بسا افواه و اقلام در مقام طعن گويند كه هيأت بطليموسى افلاك پوست‌پيازى است ، و منطق حكمت و فلسفهء عالم كلّه قندى . نه آن علم هيئت خوانده است و به رموز آن آشناست ، و نه اين علوم عقليه را فرا گرفته است و از اسرار آن آگاه ، چيزكى شنيدند و بهانه‌اى به دست آوردند . چنان كه گفته‌ايم در علم هيئت و از نظر هيوى پس از تصوّر واقعى انحاى حركات از افلاك مجسّم - يعنى آسمانهاى جسمانى - به افلاك رياضى كه همان مدارات كواكب‌اند ، اكتفا مىكنند خواه در واقع علّت حركات گوناگون آنها به قانون تجاذب و اقتضاى طبائع آنها بوده باشد ، و خواه امر ديگر . فلك پنجم مناسب با بحث فلك رياضى مجسّم در علم هيئت ، بحث از حركت و سكون ارض در همين علم است كه به عنوان تمثيل و تنظير گوييم : در حركت و سكون كرهء ارض اختلاف دارند كه مثلا آيا پديد آمدن شب و روز به گردش وضعى زمين است ، و يا زمين ساكن است و اجرام ستارگان ثابت و سيار بر گرد او گردانند ، و آن هم فلك اطلس گردانندهء آنها و پديدآورنده حركت شب و روز است ؟ برخى از پيشينيان چون ارسطرخس ساموسى كه در قرن سوم قبل از حضرت مسيح عليه السّلام مىزيست ، و هيپارك ابرخس كه در قرن دوم قبل از ميلاد آن حضرت بود ، و فيثاغورس حكيم كه در حدود پنج قرن قبل از ميلاد بود ، و غيرهم از دانشمندان ديگر قائل به حركت وضعى زمين حتى بعضى قائل به حركت انتقالى آن نيز بوده‌اند . بطليموس در فصل هفتم مقالهء اولى مجسطى به تحرير خواجهء طوسى گويد : و قد ظنّ قوم أنّ الأرض متحركة بالاستدارة حول محور الحركة اليومية من المغرب إلى